Zul Mecaz Panayırı

Zülmecâz, Câhiliye döneminin üç büyük Arap panayırından (Ukâz, Mecenne, Zülmecâz) sonuncusuydu. Panayırın adı, hac esnasında hacıların Arafat'tan ayrılma izninin (icâzet) bu mevkide verilmesinden kaynaklanmaktadır. Zilhicce'nin ilk gününde kurulan panayır sekizinci gün, yani "terviye günü" sona ererdi. Bu gün hacıların Arafat'a çıkış günü olduğundan panayır, hacdan önce son büyük buluşma ve alışveriş zemini işlevi görüyordu. Panayıra katılım son derece geniş bir coğrafyadan sağlanırdı. Mekke'ye hac için gelen kafileler doğrudan Zülmecâz'a da uğrarken, Ukâz ve Mecenne'ye katılanlar da sırasıyla bu panayırda toplanırlardı. Arafat ve Müzdelife'de su bulunmadığından hacılar su ikmali yapabilmek için Zülmecâz'da beklerlerdi; bu yüzden terviye (suya kandırma) gününün adının buradan geldiği de rivayet edilmektedir. Panayır yalnızca ticari bir ortam değildi. Kabileler arası edebî ve kültürel yarışmalar, sözlü müzakereler ve antlaşmalar da bu mekânda gerçekleşirdi. Muallaka şairi Hâris b. Hillize, şiirlerinde kabilesi Bekir b. Vâil ile Tağlibîler arasında Zülmecâz'da imzalanan antlaşmaya değinmektedir. Ne var ki haram aylarda kurulmasına karşın panayır zaman zaman şiddetli olaylara da sahne olmuştur. Mekke tâcirleri için Zülmecâz, Ukâz'dan sonra ikinci önemli panayır sayılırdı. Hüzeyl kabilesinin topraklarında kurulması, Mekkelilere güvenli bir ticaret ortamı sunuyordu. Kureyş, "îlâf" adı verilen ticaret antlaşmaları sayesinde bu panayırda edindiği malları Suriye ve Irak'a götürüp satıyor, karşılığında bölge ihtiyaçlarını karşılayacak ürünler getiriyordu. Hz. Peygamber'in İslam tebliği açısından Zülmecâz son derece önemli bir mekân olmuştur. Nübüvvetin dördüncü yılında açık tebliğe geçildikten sonra Hz. Peygamber, Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz panayırlarını gezmeye ve farklı kabilelere İslam'ı anlatmaya başlamıştır. Ancak amcası Ebû Leheb onu her gittiği yerde takip ederek yalanlamış, hatta üzerine taş atmıştır. Buna rağmen Hz. Peygamber her kabilenin çadırını teker teker dolaşarak davetini sürdürmüştür. İbn Sa'd'ın kaydına göre Medineli Evs kabilesinden bir heyet daha hicretten önce Zülmecâz'da Hz. Peygamber ile görüşmüştür. Emevîler dönemindeki iç çalkantılar panayırın güvenliğini tehdit etmiş; 747 yılında Hâricî lideri Ebû Hamza eş-Şârî'nin Mekke'yi işgalinin ardından önce Ukâz, ardından Mecenne ve Zülmecâz panayırları tarihe karışmıştır. Böylece Câhiliye döneminin bu köklü kurumu İslam'ın ilk iki yüzyılının ardından sona ermiştir. [Kaynak: Nebi Bozkurt, "Zülmecâz", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/zulmecaz; Ezrakî, Ahbâru Mekke, I, 190-200.]