Medine Pazarı denetçileri

İslâm tarihinde pazar denetimi (hisbe) kurumunun ilk uygulaması, Hz. Peygamber'in Medine'de kurduğu müslüman pazarında hayat bulmuştur. Resûlullah, pazar yerini bizzat düzenli olarak denetler; ölçü ve tartı aletlerini kontrol eder, hileli satışları önler ve alıcı ile satıcıyı uyarırdı. Bir gün Hz. Peygamber bir tahıl satıcısının stokunu inceledi. Elini tahılın içine soktuğunda ıslaklık hissetti. "Bu nedir?" diye sorduğunda satıcı yağmurdan ıslandığını söyledi. Bunun üzerine Resûlullah şöyle buyurdu: "Neden ıslak kısmı üste koymadın ki insanlar görsün? Bizi aldatan bizden değildir!" Bu hadis, İslâm pazar etiğinin en özlü ifadesidir. Hz. Peygamber'in vefatından önce Medine çarşısını denetlemek üzere görevlendirdiği muhtesipler şunlardı: Hz. Ömer b. Hattâb (Medine çarşısı), Abdullah b. Saîd (farklı rivayete göre), ve Semrâ bint Nuheyk el-Esediyye. Kadın bir muhtesip olan Semrâ, çarşıda asasıyla dolaşır, hileli davranışlar karşısında gerektiğinde te'dip uygulardı. Hz. Ömer'in halifeliği döneminde pazar denetimi daha sistematik bir yapıya kavuştu. Belirli kişiler muhtesip sıfatıyla atandı, çarşı saatleri ve kurallar belirli bir düzene bağlandı. Hz. Ömer, Mekke çarşısını denetlemek üzere Sa'd b. el-Âs'ı görevlendirdi. Emevîler döneminde muhtesiplik giderek daha kurumsal bir yapıya kavuştu. Muhtesibin görevleri şunlardı: Ölçü ve tartı aletlerini kontrol etmek; hileli, bozuk ve zararlı ürünleri piyasadan çekmek; fiyatlarda aşırı artışı önlemek; pazar alanının temizlik ve düzenini sağlamak; yasadışı alışveriş türlerini (ribâ, yanıltıcı satış vb.) engellemek. [Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hisbe" maddesi, islamansiklopedisi.org.tr/hisbe; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Muhtesib" maddesi, islamansiklopedisi.org.tr/muhtesib; Müslim, İman 102]