Zemzem kuyusu

Zemzem suyunun kaynağının ortaya çıkışına ilişkin temel rivayet şöyledir: Hz. İbrâhim, eşi Hâcer ve oğlu İsmâil'i çorak Mekke vadisine bırakmıştır. Yanlarındaki su ve erzak tükenince, küçük İsmâil'in susuzluktan helâk olacağı endişesiyle Hâcer, Safâ ile Merve tepeleri arasında su aramaya başlamış; gidip gelişlerinin sayısı yediye ulaştığında Cebrail'in kazmasıyla zeminden su fışkırmıştır. Hz. Peygamber bu olaya şöyle atıfta bulunmuştur: "Allah İsmâil'in annesine rahmet eylesin; eğer suyun önünü kapatmasaydı zemzem şarıl şarıl akıp giden bir ırmak olurdu." (Buhârî, "Enbiyâ", 9). Bu olay, aynı zamanda hac ve umredeki sa'y ibadetinin temelini oluşturmuştur. Zemzem'in çıkmasıyla birlikte ıssız Mekke vadisi hayat bulmaya başlamıştır. Yemen kökenli Cürhümlü bir kabilenin kafilesi, bölgede su olduğuna işaret eden kuşları fark ederek gelmiş ve Hâcer'in izniyle buraya yerleşmiştir. Böylece Mekke'nin iskânına zemin hazırlanmıştır. Sonraki yüzyıllarda Mekke'de putperestliğin yayılmasıyla Cürhümlüler şehri terk ederken kutsal eşyaları ve Hacerülesved'i gömmüşler, Zemzem Kuyusu'nu da kapatarak yerini belirsizleştirmişlerdir. Uzun asırlar boyunca üzerinden sel sularının geçmesiyle kuyu tamamen kapanmıştır. Hz. Peygamber'in dedesi Abdülmuttalib, bir rüya üzerine Mescid-i Harâm'da araştırma yaparak uzun süreden beri kapalı olan Zemzem Kuyusu'nu yeniden gün yüzüne çıkarmıştır. Kureyşlilerin başlangıçta bu çalışmaya itiraz etmesine rağmen Abdülmuttalib kararlılıkla devam etmiş; kuyunun etrafını onararak Mekkeliler'e ve hacılara suyu sunmaya başlamıştır. Bu hizmet onun toplumdaki itibarını önemli ölçüde artırmıştır. Hz. Peygamber çocukluk ve gençlik yıllarında amcası Ebû Tâlib'e kuyunun bakımında yardım etmiştir. İslam rivayetlerine göre Allah'ın elçisinin göğsü, yaşamı boyunca dört ayrı vesileyle (çocukken sütannesi yanında, on yaşlarında, ilk vahiyde ve Mi'rac gecesinde) yarılarak kalbi çıkarılmış ve zemzemle yıkanmıştır. Mekke'nin fethinin ardından Hz. Peygamber, Kâbe'yi zemzemle yıkatmış ve sikāye görevini Abbasoğulları'na iade etmiştir. Abbâsî döneminde Halife Mansûr (754-755) kuyunun etrafına taştan bir duvar ördürmüş ve ilk ızgara yaptırmıştır. Halife Mehdî-Billâh ise üzerine kubbeli bir yapı inşa ettirmiştir. Osmanlı devrinde Su işlerine (sikāye) büyük önem verilmiş; I. Ahmed (1612) kuyunun giriş kısmına demir bir kafes koydurmuştur. Suudi döneminde zemzem binası kalabalığa yol açtığından yıkılmış; su dağıtımı Mescid-i Harâm'ın yeraltı katına ve çeşitli sebillere taşınmıştır. Zemzem Kuyusu, ağzından itibaren yaklaşık 30 metre derinliğe sahiptir. Kuyuyu besleyen başlıca kaynak Hacerülesved tarafında yer almaktadır. Modern dönemde su, ultraviyole ışınlarıyla dezenfekte edilerek içime sunulmakta; Mekke, Mina ve Arafat'taki yüzlerce sebille hacılara dağıtılmaktadır. [Kaynak: Nebi Bozkurt, "Zemzem", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/zemzem; Buhârî, Sahîhu'l-Buhârî, "Enbiyâ", 9.]