Eski zemzem girişleri

Zemzem kuyusu, Hacerülesved'e yaklaşık 21 metre mesafede, Mescid-i Harâm'ın iç avlusunda yer almaktadır. Kuyunun derinliği yaklaşık 30,5 metre, su seviyesi ise yerden yaklaşık 3,5 metrede bulunmaktadır. Osmanlı döneminde Zemzem'e inen girişler, zarif taş işçiliğiyle süslü mermerden yapılmış küçük kubbeli yapılar aracılığıyla sağlanıyordu. Bu yapıların içinde merdivenler mevcuttu; hacılar inerek bizzat kovalarıyla su çekebiliyor ya da vazifeliler tarafından çekilen suları içebiliyordu. Şaban Efendi gibi Osmanlı dönemi görevlileri ve İslam coğrafyacıları, Zemzem kuyusunun fiziksel yapısını ayrıntılarıyla kayıt altına almışlardır. 19. yüzyıl seyahatnamelerinde bu eski girişlerin ve kubbelerin tasvirleri yer almaktadır. 1960'lı ve 1970'lerdeki modernizasyon çalışmalarıyla birlikte eski Zemzem girişleri kaldırıldı. Bugün Zemzem kuyusu bodrum katta yer almakta; modern elektrikli pompalar su çekme işini üstlenmekte ve Mescid-i Harâm'ın çeşitli noktalarındaki musluklar aracılığıyla dağıtılmaktadır. [Kaynak: Nebi Bozkurt, "Zemzem", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/zemzem; Eyüp Sabri Paşa, Mir'âtü'l-Harameyn, I, 350-390.]